ට්‍රම්ප්ගෙන් ලොවට උපන්දින තෑග්ගක්...

ට්‍රම්ප්ගෙන් ලොවට 

උපන්දින තෑග්ගක්...

අමෙරිකා - ඉරාන සාම ගිවිසුම (MoU) සහ 

මැදපෙරදිග නව දේශපාලන ගමනාන්තය

මාස ගණනාවක් පුරා මැදපෙරදිග කලාපය දැඩි යුද බියකින් වෙලා ගනිමින්, තෙවන ලෝක යුද්ධයක පෙරනිමිති පළ කළ අමෙරිකා එක්සත් ජනපදය සහ ඉරාන ඉස්ලාමීය ජනරජය අතර පැවැති දැඩි එදිරිවාදිකම් නිමා කරමින් ඓතිහාසික අවබෝධතා ගිවිසුමක් (MoU) අත්සන් තබා ඇති බව ජාත්‍යන්තර මාධ්‍ය නිල වශයෙන් වාර්තා කර සිටියි.

ගෝලීය දේශපාලන බලතුලනය මෙන්ම ලෝක ආර්ථිකයේ ස්ථාවරත්වය මුළුමනින්ම වෙනස් කිරීමට සමත් මෙම ඓතිහාසික එකඟතාවත් සමඟ, ලෙබනනය ඇතුළු සමස්ත මැදපෙරදිග කලාපයේම ක්‍රියාත්මක වූ සියලුම සටන් පෙරමුණුවල හමුදා මෙහෙයුම් වහාම ක්‍රියාත්මක වන පරිදි සහ ස්ථිර වශයෙන්ම අවසන් කිරීමට දෙපාර්ශවයම එකඟත්වය පළ කර ඇත. මෙම පුවතත් සමඟ ගෝලීය කොටස් වෙළෙඳපොළ සහ බලශක්ති ක්ෂේත්‍රය තුළ දැවැන්ත ධනාත්මක පිබිදීමක් නිර්මාණය වී තිබේ.

ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප්ගේ ‘Truth Social’ ප්‍රකාශය සහ නාවික අවහිරතා ඉවත් කිරීම

මෙම ඓතිහාසික සාම ගිවිසුම සියයට සියයක්ම සාර්ථක වී ඇති බව අමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් සිය නිල ‘Truth Social’ සමාජ මාධ්‍ය ගිණුම ඔස්සේ නිල වශයෙන් තහවුරු කළේය. සාමය අගය කරන සමස්ත ලෝකවාසීන්ටම සිය සුබපැතුම් එක් කරමින් අමෙරිකානු ජනාධිපතිවරයා කියා සිටියේ, ඉරාන වරායන් සහ වෙරළ තීරයන් ඉලක්ක කරමින් අමෙරිකානු නාවික හමුදාව විසින් පනවා තිබූ දැඩි නාවික අවහිරතා (Naval blockade) වහාම ක්‍රියාත්මක වන පරිදි ඉවත් කිරීමට තමන් නියෝග කළ බවයි.

ජනාධිපති ට්‍රම්ප් සිය සුපුරුදු ප්‍රවේශයෙන් යුතුව නිකුත් කළ ප්‍රකාශයේ මෙසේ සඳහන් විය:

“ලෝකයේ සියලුම නැව්වල ඇන්ජින් පණගන්වන්න.

නිදහසේ තෙල් ගලායාමට ඉඩ හරින්න!”

ලෝක බලශක්ති සැපයුමේ ප්‍රධානතම මර්මස්ථානයක් මෙන්ම උපායමාර්ගික වශයෙන් අතිශය සංවේදී කලාපයක් වන හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය (Strait of Hormuz) හරහා මින් ඉදිරියට කිසිදු බදු ගෙවීමකින් තොරව (toll-free) සහ හමුදාමය බාධාවකින් තොරව නිදහසේ යාත්‍රා කිරීමට තමන් පූර්ණ අවසරය ලබාදෙන බවද ජනාධිපතිවරයා සිය පණිවිඩයෙන් අවධාරණය කර ඇත. මෙය මෑතකාලීන ගෝලීය වෙළෙඳ ඉතිහාසයේ සැපයුම් දාමයන් මුදාහැරීමට ගත් දැවැන්තම තීරණයක් ලෙස සැලකේ.

පාකිස්ථානයේ සහ කටාර් රාජ්‍යයේ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික මැදිහත් වීමක්

මෙම අතිශය සංකීර්ණ සහ රහසිගත සාම ක්‍රියාවලිය සාර්ථක කර ගැනීම සඳහා පාකිස්ථානය සහ කටාර් රාජ්‍යය ප්‍රධාන මැදිහත්කරුවන් (Mediators) ලෙස සුවිශේෂී රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික කාර්යභාරයක් ඉටු කර තිබේ.

පාකිස්ථාන අග්‍රාමාත්‍යවරයාගේ නිවේදනය: පාකිස්ථාන අග්‍රාමාත්‍ය ෂෙහ්බාස් ෂරීෆ් විසින් සිය නිල ‘X’ (ට්විටර්) ගිණුම ඔස්සේ නිවේදනයක් නිකුත් කරමින් ප්‍රකාශ කළේ, මෙම සාම ගිවිසුම නිල වශයෙන් අත්සන් කිරීමේ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික උත්සවය එළඹෙන සිකුරාදා, එනම් ජූනි 19 වනදා ස්විට්සර්ලන්තයේ ජිනීවා නුවරදී පැවැත්වීමට නියමිත බවයි.
පෙර-සාකච්ඡා (Pre-talks): නිල අත්සන් තැබීමට පෙර, ගිවිසුමේ අඩංගු තාක්ෂණික, ආරක්ෂක සහ නෛතික කරුණු දීර්ඝ ලෙස සමාලෝචනය කිරීම සඳහා මැදිහත්කාර රටවල ප්‍රධානත්වයෙන් විශේෂ පෙර-සාකච්ඡා කිහිපයක් මේ වන විටත් ස්විට්සර්ලන්තයේදී ආරම්භ වී ඇති බව අග්‍රාමාත්‍ය ෂරීෆ් වැඩිදුරටත් කියා සිටියේය.

 ඉරාන උත්තරීතර ආරක්ෂක කවුන්සිලයේ (SNSC) ස්ථාවරය

අමෙරිකාව සමඟ ඇතිකරගත් මෙම තීරණාත්මක එකඟතාව පිළිබඳව ඉරාන උත්තරීතර ජාතික ආරක්ෂක කවුන්සිලයේ මහලේකම් කාර්යාලය (Supreme National Security Council - SNSC) ද නිල ප්‍රකාශයක් නිකුත් කරමින් තහවුරු කර ඇත. ටෙහෙරාන් අගනුවරදී කටාර් රාජ්‍යයේ ඉහළ පෙළේ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික නියෝජිතයින් සමඟ පැය 14 කට අධික කාලයක් පුරා පැවැති අතිශය දැඩි හා වෙහෙසකර සාකච්ඡාවලින් අනතුරුව මෙම අවබෝධතා ගිවිසුමේ අවසන් කෙටුම්පත සකස් වූ බව ඉරාන නියෝජ්‍ය විදේශ අමාත්‍ය කාසෙම් ගරිබාබාදි මාධ්‍ය වෙත පැවසීය.

මෙම ගිවිසුමත් සමඟ, ඉරාන ඉස්ලාමීය ජනරජයේ උත්තරීතර නායකත්වයේ ඍජු මගපෙන්වීම සහ අනුමැතිය යටතේ කලාපීය යුද්ධය නිල වශයෙන් අවසන් වන බව ඉරාන ආරක්ෂක කවුන්සිලය පවසයි. මෙය ඉරාන විදේශ ප්‍රතිපත්තියේ මෙන්ම මැදපෙරදිග ප්‍රතිපත්තියේද විශාල වෙනසක් සනිටුහන් කරන්නකි.

ඉදිරි දින 60 ක සැලැස්ම: න්‍යෂ්ටික වැඩසටහන සහ සම්බාධක ඉවත් කිරීම

ජූනි 19 වනදා ස්විට්සර්ලන්තයේදී ගිවිසුමට නිල වශයෙන් අත්සන් තැබීමෙන් පසුව, දෙපාර්ශවය අතර පවතින වඩාත් සංවේදී ගැටලු විසඳීම සඳහා කාලරාමුවක් සකස් කර ඇත. ඒ අනුව:

1. දින 60 ක පුළුල් සාකච්ඡා (Broader Talks): ගිවිසුම අත්සන් තබා දින 60 ක කාලසීමාවක් පුරාවට ඉරාන න්‍යෂ්ටික වැඩසටහනේ අනාගතය සහ ඉරානයට පනවා ඇති ජාත්‍යන්තර ආර්ථික සම්බාධක (Economic Sanctions) සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් කිරීම පිළිබඳව වට කිහිපයකින් සමන්විත පුළුල් සාකච්ඡා වට ආරම්භ කිරීමට නියමිතය.
2. යුරෝපා සංගමයේ (EU) සහාය: යුරෝපා සංගමයේ නායකයින් ද මෙම සාම ගිවිසුමට සිය පූර්ණ සහයෝගය පළ කර ඇත. ජාත්‍යන්තර පරමාණුක බලශක්ති ඒජන්සිය (IAEA) හරහා තහවුරු කරගත හැකි න්‍යෂ්ටික එකඟතාවන්ට යටත්ව, ඉරානයට එරෙහිව පනවා ඇති සියලුම යුරෝපීය සම්බාධක ඉවත් කිරීමට ඔවුහු එකඟ වී සිටිති.
3. අමෙරිකානු උප ජනාධිපතිවරයාගේ අදහස්: මේ අතර, අමෙරිකානු උප ජනාධිපති ජේ.ඩී. වෑන්ස් (JD Vance) මාධ්‍ය වෙත අදහස් දක්වමින් කියා සිටියේ, දශක ගණනාවක් තිස්සේ මුල් බැස තිබූ මැදපෙරදිග කලාපයේ අර්බුදයන් විසඳා ස්ථිර සාමයක් ඇති කිරීමට තවදුරටත් කාලය ගතවනු ඇති නමුත්, මෙම ගිවිසුම යනු ඉදිරියට තැබූ අතිශය සාර්ථක සහ දැවැන්ත පියවරක් බවයි.

ගෝලීය බලශක්ති වෙළෙඳපොළට සහ ආර්ථිකයට ලැබුණු සහනය

ගෝලීය බොරතෙල් සැපයුමෙන් 20% කට පමණ ඍජුවම බලපෑම් කළ මෙම යුදමය තත්ත්වය සහ හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධියේ පැවැති නාවික අවහිරතා හේතුවෙන් ලෝක වෙළඳපොලේ බලශක්ති මිල ගණන් මීට පෙර සීඝ්‍රයෙන් ඉහළ ගොස් තිබුණි. එය ලෝකයේ බොහෝ රටවල උද්ධමනය ඉහළ යාමට සහ ආර්ථික අවපාතයන් නිර්මාණය වීමට ප්‍රධාන හේතුවක් විය.

කෙසේ වෙතත්, මෙම සාම ගිවිසුම පිළිබඳ නිවේදනය සහ ට්‍රම්ප් ජනාධිපතිවරයාගේ ප්‍රකාශයත් සමඟම ගෝලීය බලශක්ති වෙළඳපොළට මෙන්ම සමස්ත ලෝක ආර්ථිකයටම විශාල සහනයක් අත්වී ඇත. ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය සහ වෙළෙඳ වාර්තාවලට අනුව, මෙම ඓතිහාසික නිවේදනය නිකුත් වීමත් සමඟම ලෝක වෙළෙඳපොළේ බොරතෙල් මිල ගණන් (Crude Oil Prices) ක්ෂණිකව **4% කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයකින්** පහත වැටී තිබේ.

ලෝක වෙළෙඳපොළ කෙටි කාලීන බලපෑම් සාරාංශය:

කලාපීය ස්ථාවරත්වය සහ භූ-දේශපාලනික අනාගතය

මෙම ගිවිසුම හුදෙක් අමෙරිකාව සහ ඉරානය අතර ඇති වූ ද්විපාර්ශ්වික එකඟතාවක් පමණක් නොව, එය සමස්ත මැදපෙරදිග කලාපයේම සන්නද්ධ කණ්ඩායම් සහ අනෙකුත් රාජ්‍යයන් කෙරෙහි ද ඍජුවම බලපාන්නකි. ලෙබනනයේ ක්‍රියාත්මක වන සටන්කාමී මෙහෙයුම් මෙන්ම යේමනය, සිරියාව සහ ඉරාකය වැනි රටවල පවතින වක්‍ර යුද පෙරමුණු (Proxy Wars) කෙරෙහි ද මෙමගින් සටන් විරාම නියෝග ලැබෙනු ඇතැයි ආරක්ෂක විශ්ලේෂකයෝ පෙන්වා දෙති.

කෙසේ වෙතත්, මෙම ගිවිසුම ඉදිරියට පවත්වාගෙන යාමේදී ජූනි 19 වනදා ස්විට්සර්ලන්තයේ පැවැත්වෙන නිල අත්සන් තැබීමේ උත්සවය සහ ඉන් අනතුරුව එළඹෙන දින 60 ක තීරණාත්මක සාකච්ඡා වට දෙස සමස්ත ලෝකයම දැඩි අවධානයකින් යුතුව බලා සිටියි. න්‍යෂ්ටික පරීක්ෂණ සීමා කිරීම සහ ආර්ථික සම්බාධක ඉවත් කිරීමේ තාක්ෂණික ක්‍රියාවලිය ප්‍රායෝගිකව ක්‍රියාත්මක වන ආකාරය මත මැදපෙරදිග කලාපයේ ස්ථිර සාමයේ පැවැත්ම තීරණය වනු ඇත.